SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA O‘ZBEKISTONDA ATMOSFERA HAVOSI IFLOSLANISHINI MONITORING QILISH VA PROGNOZLASH IMKONIYATLARI
Keywords:
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, atmosfera havosi, havo ifloslanishi, monitoring, prognozlash, mashinali o‘qitish, neyron tarmoqlar, PM2.5, PM10, IoT, masofadan zondlash, ekologik monitoring.Abstract
Annotatsiya: Mazkur tezisda O‘zbekiston hududida atmosfera havosi ifloslanishini monitoring qilish va uning kelajakdagi holatini prognozlashda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Havo sifatining yomonlashuvi inson salomatligi, ekotizimlar barqarorligi va shaharlarning ekologik xavfsizligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. An’anaviy monitoring tizimlari ko‘pincha cheklangan hudud va vaqt oralig‘ida ma’lumot taqdim etishi sababli katta hajmdagi real vaqt ma’lumotlarini qayta ishlash, ifloslanish manbalarini aniqlash va kelajakdagi holatni oldindan baholashda zamonaviy raqamli yondashuvlarga ehtiyoj ortmoqda. Sun’iy intellekt, mashinali o‘qitish, chuqur o‘rganish, masofadan zondlash va IoT texnologiyalarining integratsiyasi havo sifatini yuqori aniqlikda monitoring qilish hamda prognozlash imkonini beradi. Tezisda O‘zbekiston sharoitida PM2.5, PM10, NO₂, SO₂, CO va O₃ kabi asosiy ifloslantiruvchi moddalarni kuzatish, meteorologik omillar bilan bog‘liqligini aniqlash va sun’iy intellekt asosidagi prognoz modellarini yaratishning ilmiy-amaliy jihatlari yoritilgan.
References
1.World Health Organization. “WHO Global Air Quality Guidelines: Particulate Matter (PM2.5 and PM10), Ozone, Nitrogen Dioxide, Sulfur Dioxide and Carbon Monoxide”. Geneva: WHO, 2021.
2.Manisalidis I., Stavropoulou E., Stavropoulos A., Bezirtzoglou E. Environmental and health impacts of air pollution: a review. “Frontiers in Public Health.” 2020. Vol. 8. Article 14.
3.Rai A.C., Kumar P., Pilla F., Skouloudis A.N., Di Sabatino S., Ratti C., Yasar A., Rickerby D. End-user perspective of low-cost sensors for outdoor air pollution monitoring. “Science of the Total Environment.” 2017. Vol. 607–608. P. 691–705.
4.Zheng Y., Yi X., Li M., Li R., Shan Z., Chang E., Li T. Forecasting fine-grained air quality based on big data. “Proceedings of the 21st ACM SIGKDD International Conference on Knowledge Discovery and Data Mining.” 2015. P. 2267–2276.
5.Chen T., Guestrin C. XGBoost: A scalable tree boosting system. “Proceedings of the 22nd ACM SIGKDD International Conference on Knowledge Discovery and Data Mining.” 2016. P. 785–794.
6.Hochreiter S., Schmidhuber J. Long short-term memory. “Neural Computation.” 1997. Vol. 9(8). P. 1735–1780.
7.Kumar P., Morawska L., Martani C., Biskos G., Neophytou M., Di Sabatino S., Bell M., Norford L., Britter R. The rise of low-cost sensing for managing air pollution in cities. “Environment International.” 2015. Vol. 75. P. 199–205.
8.Gubbi J., Buyya R., Marusic S., Palaniswami M. Internet of Things (IoT): A vision, architectural elements, and future directions. “Future Generation Computer Systems.” 2013. Vol. 29(7). P. 1645–1660.
9.World Health Organization. “Air Pollution and Health.” Geneva: WHO.
10.United Nations Environment Programme. “Air Pollution in Asia and the Pacific: Science-based Solutions.” UNEP, 2019.